Afscheidsritueel in inloopcentrum van CAW De Kempen brengt kunst en welzijn samen

Het inloopcentrum van CAW De Kempen in Turnhout is een warme plek voor mensen die moeilijk aansluiting vinden in onze maatschappij. Bezoekers kunnen hier op adem komen, een tas koffie drinken, een douche nemen of hun kleren wassen. Het is ook een ontmoetingsplek waar ons team van vaste medewerkers én betrokken vrijwilligers de bezoekers onvoorwaardelijk verwelkomt zonder specifieke verwachtingen.

Vanuit die verbondenheid groeide het besef dat ook afscheid nemen hier een plek verdient. Want ook wie geen budget heeft voor een openbare begrafenis, heeft recht op een menselijk en waardig afscheid. Zo ontstond het idee voor een afscheidsritueel, ontwikkeld in samenwerking met kunstenaar Adriaan Severins van SLAK.

Waarom een afscheidsritueel?

Veel van de bezoekers van het inloopcentrum hebben een beperkt of zelfs geen netwerk waar ze op kunnen rekenen. Wanneer een van hen overlijdt, is er vaak geen officiële uitvaart of rouwmoment. Andere bezoekers die deze persoon soms al jaren kenden, blijven achter met verdriet, herinneringen en vragen, vaak zonder een mogelijkheid om daar bij stil te staan.

Het inloopcentrum probeerde dit gemis al langer op te vangen door koffietafels te organiseren. Toch bleef de nood aan een herkenbaar en gedragen ritueel voelbaar: een manier om rouw en verlies op een blijvende manier tastbaar te maken in een omgeving die draait om nabijheid en rust.

Kunst verhoogt welzijn

Om tot zo’n ritueel te komen, werd kunstenaar en docent Adriaan Severins uitgenodigd om hieraan vorm te geven. Adriaan is geen onbekende in het werken met kwetsbare doelgroepen. Eerder werkte hij onder meer met mensen in verslavingszorg, psychiatrische instellingen en de gevangenis.

In het inloopcentrum draaide Adriaan mee in de dagelijkse werking: hij dronk een koffietje met de bezoekers, luisterde en observeerde zonder een oordeel te vormen. Eens het vertrouwen er was, zocht Adriaan naar een creatieve invulling voor het afscheidsritueel.

Een ritueel dat groeit terwijl het vergaat

Omdat het in het inloopcentrum vaak druk is, verlegde Adriaan zijn focus al snel naar de tuin van het centrum. Een rustigere plek, waar ruimte is om stil te staan. Hij wilde graag werken met natuurlijk materiaal, iets dat in verbinding staat met leven en vergankelijkheid.

“Ik heb lang gedacht aan levend materiaal, iets dat kon groeien,” vertelt Adriaan. “Maar alles wat verzorging en onderhoud vraagt, creëert weer een extra drempel. Stel dat het een heftig jaar is, en de persoon die voor het onderhoud zorgt valt een tijdje weg — dan zou het project het zoveelste zijn dat misloopt. Dat wilde ik vermijden.”

Die overwegingen, samen met de wens om een symbool van verbinding te creëren, brachten hem bij het idee van een totempaal: een vorm die uit natuurlijk materiaal ontstaat, en waar elke bezoeker iets van zichzelf kan achterlaten. “Een totempaal is niet alleen symbolisch en krachtig, maar ook open: je kan er dingen aan toevoegen, het kan meegroeien door de bezoekers. Zo wordt het werk ook iets van de bezoekers zelf.”

Adriaan koos bewust voor eikenhout als materiaal. Niet alleen omdat een eik staat voor stabiliteit en levenskracht, maar ook omdat een eik dé inheemse boom bij uitstek is. Het werk kreeg dan ook de naam ‘Inheemse totem’. “De eik heeft doorheen de geschiedenis vaak een spirituele betekenis gehad,” vertelt Adriaan. “Ik vond het mooi dat er een spirituele laag aanwezig is, zonder dat die verbonden is aan één specifieke religie. Elke levensbeschouwing is welkom in het inloopcentrum, en ook dat moet weerspiegeld worden in het ritueel.”

Zo groeit het ritueel vanuit de plek zelf: gedragen door de mensen die er vaak komen, verankerd in hun ervaringen en herinneringen. En zoals de totem langzaam zal vergaan, zal ook het ritueel veranderen, evolueren, en nieuwe betekenissen krijgen. Een ritueel dat groeit terwijl het vergaat.

Een plek om te herdenken

Voor Ludwina, een van de trouwe bezoekers van het inloopcentrum, is het ritueel nu al meer dan symboliek. Het is iets tastbaars geworden. Haar zoon, die vroeger ook af en toe langs kwam in het inloopcentrum, overleed enkele jaren geleden. In die moeilijke periode vond Ludwina veel steun bij de bezoekers en de medewerkers. Toen al leefde het idee om een plek te creëren waar zijn herinnering kon blijven bestaan. Dankzij dit project is die plek er nu, en niet alleen voor hem.

“Niet alleen voor mijn zoon,” vertelt Ludwina, “maar ook voor anderen die ik hier heb leren kennen en die vriendinnen zijn geworden. Het is niet alleen een nieuw begin, het is ook een manier om hen bij ons te houden.”

Als ze de behoefte voelt, kan ze nu even de tuin in gaan. “Op een rustige plek, waar ik kan stilstaan. Gewoon even bij hen zijn.”
Zo wordt het ritueel niet alleen een vorm van afscheid, maar ook een manier om verbinding levend te houden voor wie gemist wordt, en voor wie verdergaat.

Dit project kwam tot stand met de steun van CERA, (H)art&society, Demos en het Torfsfonds.