Meer aandacht nodig voor kinderen met een ouder in de gevangenis 

Samen met het Kinderrechtencommissariaat, het Vlaams Expertisecentrum Kindermishandeling en de Vrije Universiteit Brussel vragen de Centra Algemeen Welzijnswerk meer aandacht voor kinderen met een ouder in de gevangenis. We pleiten voor een verder doorgedreven kindgericht beleid, op Vlaams en federaal niveau.  

Naar een kindgericht beleid voor kinderen met een ouder in detentie

Naar schatting 17.000 kinderen groeien in België op met één of beide ouders in de gevangenis, zo’n 9.000 in Vlaanderen. Toch blijft die groep grotendeels onzichtbaar, omdat er geen systematische registratie is. Daardoor hebben beleid en hulpverlening te weinig zicht op het aantal kinderen met een ouder in detentie. Ook hun noden blijven te vaak buiten beeld.

Internationaal Onderzoek en recent onderzoek van de VUB toont dat de opsluiting van een ouder veel impact kan hebben op het welzijn, de ontwikkeling en de rechten van kinderen. Maar ook dat tijdige ondersteuning en begeleiding die impact fors kan beperken en voor die kinderen een wezenlijk verschil kan maken. Daarvoor moeten we eerst en vooral die kinderen beter zichtbaar maken, hun noden ernstig nemen, en moeten beleid en praktijk daar gericht op inspelen.  

Er zijn waardevolle initiatieven die kinderen ondersteunen, zoals begeleiding bij kinderbezoek of psychosociale ondersteuning. Maar die ondersteuning is beperkt, versnipperd en niet voor elk kind toegankelijk.  

Een ouder in de gevangenis heeft grote impact op kinderen

Een ouder die naar de gevangenis moet, is voor kinderen een ingrijpende gebeurtenis. Vaak verdwijnt van de ene dag op de andere een belangrijke hechtingsfiguur uit hun dagelijks leven. Kinderen worstelen vaak met een mix van gevoelens: gemis, verdriet, schaamte, boosheid, angst en verwarring. 

‘Ik wil iedereen vertellen hoe lastig het is dat ik je zoveel moet missen. Het is zo onzeker wanneer je terug naar huis mag komen. Ik moet ook vaak huilen op school, maar de juf en mijn vrienden en vriendinnen troosten me dan.’  -Meisje van 9 jaar met papa al vier jaar in de gevangenis 

Kinderen kunnen moeilijkheden ervaren op school en in hun sociale relaties. Ze krijgen vaker te maken met stigma en uitsluiting. Soms verzwijgen ze hun situatie uit schaamte, verliezen ze vrienden of voelen ze zich geïsoleerd. 

‘Toen mijn papa nog niet in de gevangenis zat, deden we veel samen. We gingen vaak zwemmen en tekenden. Hij bracht me ook naar school met de auto. Nu ga ik met de bus. En die komt wel heel laat, waardoor ik ook laat thuis ben. Ik was op school ook een beetje anders. Ik kon niet zo goed meer opletten in de lessen want ik dacht daar veel aan. Daardoor waren de toetsen heel moeilijk voor mij.’ – Meisje van 13 jaar met papa al vier jaar in de gevangenis

Ook de financiële situatie van het gezin kan verslechteren, onder andere door inkomensverlies, gerechts-, advocaten- of andere kosten. Dat heeft rechtstreeks gevolgen voor de leefomstandigheden van de kinderen. 

‘Door advocatenkosten kwamen we heel erg in de schulden. Daar zijn we nu gelukkig uit. We hadden altijd wel te eten, alleen was het wel vaker net, net, net kantje boord om het eind van de maand te halen.’ -Meisje van 17 jaar met vader al 6 jaar in de gevangenis

Sommige kinderen ontwikkelen psychologische of gedragsproblemen of presteren minder goed op school. Tegelijk gaat het met veel kinderen wél goed en tonen zij enorme veerkracht. 

Meer veerkracht door tijdige ondersteuning op maat  

Kinderen hebben duidelijke informatie en steun nodig. Dat helpt hen om de situatie beter te begrijpen, hun gevoelens te verwerken en sterker te staan. Hun veerkracht wordt groter als ze kunnen rekenen op een stabiele omgeving, steun van zorgfiguren en positieve relaties, ook met de ouder in de gevangenis.  

Kinderen hebben recht op duidelijke en eerlijke informatie

Kinderen willen weten wat er gebeurt en wat ze kunnen verwachten. In de praktijk krijgen ze die informatie soms te laat, onvolledig of helemaal niet. Soms wordt de situatie verborgen of fout voorgesteld. De nodige ondersteuning ontbreekt vaak, zeker op sleutelmomenten zoals bij een arrestatie. Als de politie een ouder plots arresteert, blijven kinderen geregeld achter zonder uitleg, begeleiding of opvang, terwijl dat net een ingrijpend moment is dat gepaard gaat met angst, verwarring en zelfs schuldgevoelens. 

‘Ik wist eigenlijk niet wat er aan het gebeuren was. Ik dacht dat ze gewoon een controle gingen doen, bijvoorbeeld om naar het huis te kijken. Er was toen veel politie. Pas na een paar dagen wist ik echt wat er gebeurd was. Ik vroeg toen aan mijn mama waarom papa nog altijd niet teruggekomen was.’ – Meisje van 13 jaar met papa al vier jaar in de gevangenis

Contact met opgesloten ouder en met steunfiguren 

Kinderen hebben een vertrouwenspersoon nodig, in hun omgeving of professioneel, om de emoties en de situatie een plaats te geven.  

‘Ik vind haar (n.v.d.r. de familiaal detentiebegeleidster van het CAW) een hele goede werknemer. Omdat ze mij ook vaak begrijpt en helpt. En ze snapt ook hoe dat voelt voor mij. En ze heeft speciale invulblaadjes waarop iedereen kan invullen hoe hij zich voelt.’ – Meisje van 9 jaar met papa in de gevangenis

Kinderen hebben ook recht op regelmatig en persoonlijk contact met hun ouder als ze dat willen en als dat in hun belang is. Kindvriendelijke bezoekmogelijkheden, zoals aangepast kinderbezoek, zijn belangrijk. Ook telefonisch contact en videobellen kunnen ondersteunen. 

Waren er dingen die je geholpen hebben om het een beetje beter te maken? 

‘Ja. Eerst gingen we papa niet bezoeken, want we wisten niet dat dat kon. En het was ook in Antwerpen, dus dat was wel ver. Maar toen ik hem voor de eerste keer zag, was ik wel een beetje meer gerustgesteld. Ik voelde me ook beter. Daarna gingen we bijna elke zondag. Maar we konden niet altijd gaan, want mijn oom bracht ons naar daar.’ -Meisje van 13 jaar met papa al vier jaar in de gevangenis

Luister naar kinderen en betrek hen bij beslissingen

Het is belangrijk om naar kinderen te luisteren en ze te betrekken bij beslissingen die hen aangaan. 

Aan kinderen vragen wat zij verwachten en nodig hebben, is essentieel voor gepaste ondersteuning en om ze erkenning te geven. Willen ze contact met hun ouder? Hoe willen ze contact? Wat hebben ze zelf nodig? 

‘Op papadag op school stond ik daar alleen. Ik was boos. Op de rechter, op het hele systeem, want iedereen was tegen mijn lieve papa.’ – Meisje van 17 jaar met vader al zes jaar in de gevangenis  

Er zijn vandaag waardevolle initiatieven die kinderen en hun ouders ondersteunen, zoals kindvriendelijke bezoekmomenten, begeleiding en samenwerking met hulpverlening en vrijwilligers. Maar die ondersteuning en het contact met de ouder zijn ongelijk georganiseerd. 

Zo goed als elke gevangenis organiseert kinderbezoeken. Maar gevangenissen verschillen sterk in hun aanpak: van warme, begeleide kinderbezoeken tot formele ontmoetingen in weinig kindvriendelijke ruimtes. Ook frequentie en duur variëren: sommige gevangenissen hebben een wekelijks kinderbezoek, andere maandelijks. En telefoon of onlinecontacten zijn niet overal even toegankelijk of betaalbaar voor iedereen.  

Daardoor hangt het recht op betekenisvol contact en ondersteuning van het kind vaak af van de gevangenis of regio waar de ouder verblijft, de beschikbare hulp- en dienstverlening, de inzet van volwassenen rond het kind en de financiële draagkracht van het gezin.  

‘Op zaterdag gaat het puur over die individuele aandacht: knuffelen en samen spelen. Je merkt dat als papa’s of mama’s toekomen in de bezoekzaal, kinderen al staan te poppelen aan de deur. Ze kunnen soms niet wachten, lopen al naar de hal om als eerste hun ouder te kunnen knuffelen. Ze springen erop en er worden heel veel knuffels en kusjes gegeven.’ – Familiaal detentiebegeleidster bij CAW

Ondersteuning op maat nodig  

Vandaag krijgt niet elk kind ondersteuning. Of komt de ondersteuning te laat. Hulp wordt niet overal proactief aangeboden, terwijl net dat cruciaal is. Schaamte en stigma vormen bovendien een drempel om zelf hulp te zoeken, waardoor veel kinderen onder de radar blijven. 

‘Er is daderhulp, er is slachtofferhulp, maar als kind van heb je niks: je hebt geen statuut.’ – Meisje, 17 jaar met al zes jaar een papa in de gevangenis 

Ondersteuning is verspreid over justitie en welzijn zonder duidelijke coördinatie. Er is geen systeem dat garandeert dat kinderen op tijd gezien en ondersteund worden, ook op cruciale momenten. Hulp blijft vaak afhankelijk van lokale initiatieven, terwijl er net toegankelijke informatie nodig is, psychosociale begeleiding en een vast aanspreekpunt. Zonder die ondersteuning blijven kinderen te vaak alleen met hun vragen en emoties. 

Kinderen die niet op bezoek komen vaak volledig uit beeld 

Kinderen die geen contact hebben met hun ouder verdwijnen vaak helemaal uit het zicht. Het systeem focust sterk op bezoekmomenten en houdt weinig rekening met kinderen voor wie contact niet mogelijk of wenselijk is of voor wie drempels te hoog zijn. Toch hebben ook zij duidelijke informatie nodig, begeleiding en ondersteuning om de situatie te verwerken. Vandaag is er nauwelijks een aanbod dat afgestemd is op die grote groep, waardoor veel kinderen zonder hulp blijven. 

Maak kinderen met een ouder in detentie zichtbaar en versterk hun rechten 

De noden van kinderen met een ouder in detentie hangen vaak samen met kinderrechten die ze moeilijk zelf kunnen uitoefenen, zoals hun recht op contact, hun recht om gehoord te worden of hun recht op privacy of non-discriminatie. 

In die context zijn kinderrechten vaak niet rechtstreeks verankerd in beleid of regelgeving. Ze worden meestal afgeleid uit de rechten van de ouder, zoals het recht op gezinsleven. Daardoor blijven kinderen afhankelijk van de context en van de bereidheid van anderen om rekening met hen te houden.  

Het is nodig die kinderen te erkennen als volwaardige betrokken partij en dat hun rechten mee centraal staan vanaf de arrestatie, tijdens de detentie en bij een eventuele terugkeer naar het gezin.  

‘Het begon allemaal toen ik met mijn papa naar de auto stapte. Mijn mama en mijn broer zaten in de auto en ik ging ook in de auto zitten en mijn papa ook. En op een gegeven moment staat er een agent aan mijn raam en die zegt ‘uw papa moet mee’. Dus ik was direct in paniek. Mijn gevoel daarbij was heel moeilijk en ook triestig.’ – Meisje van 9 jaar met papa in de gevangenis

Aanbevelingen voor beleid en praktijk

Het Kinderrechtencommissariaat, het Vlaams Expertisecentrum Kindermishandeling, de Centra Algemeen Welzijnswerk en de Vrije Universiteit Brussel vragen om kinderen met een ouder in de gevangenis beter te ondersteunen.

Belangrijke aanbevelingen zijn: 

• Breng kinderen met een ouder in detentie systematisch in kaart.
• Zorg voor een toegankelijk en gelijkwaardig hulpaanbod in heel Vlaanderen.
• Ondersteun kinderen proactief en op maat.
• Investeer in begeleiding van gezinnen en steunfiguren rond het kind.
• Doorbreek stigma en maak het thema bespreekbaar.

Ook Europees zijn er duidelijke richtlijnen. De Europese aanbevelingen uit 2018 vertrekken uitdrukkelijk van kinderrechten en schetsen een heel relevant kader voor beleid en praktijk. Kinderen worden niet louter gezien als ‘bezoekers’, maar als volwaardige rechtenhouders, met eigen noden en rechten. 

Vandaag worden die richtlijnen in België en Vlaanderen maar gedeeltelijk toegepast.